با ما همراه باشید با عنوان پایههای پیشگیری از اعتیاد میلنگد؛ زنگ خطر برای نسل آینده از خانه تا نهادهای متولی در ساختمان سلامت
در حالی که آمارها از کاهش سن شروع مصرف مواد مخدر خبر میدهند، کارشناسان تأکید دارند که یکی از مؤثرترین راههای مقابله با اعتیاد، سرمایه گذاری بر روی خانواده، مدرسه و آموزش مهارتهای زندگی به کودکان و نوجوانان است؛ اموری که هنوز در جامعه پایههای محکمی برای آنها قرار ندادهایم.
بهگزارش خبرنگار اجتماعی ساختمان سلامت، اعتیاد پدیدهای نیست که یک شبه در زندگی فرد ریشه بدواند؛ بلکه مسیر گرایش به مواد مخدر اغلب از دوران کودکی و با فقدان مهارتهای اساسی زندگی، احساس طردشدگی در خانواده جامعه و ناتوانی در «نه گفتن» به تعارف همسالان آغاز میشود.
اگرچه از آخرین پیمایش رسمی شیوع شناسی اعتیاد در کشور حدودا ۱۰ سال میگذرد و همین مسئله، بررسی دقیقتر سن شروع مصرف اعتیاد را تحتالشعاع قرارداده است؛ اما مروری بر اظهار نظرات مسئولین مختلف کشور بر این موضوع، نشان از کاهش قابل توجه سن مصرف مواد در جامعه دارد.
سلیمان عباسی، مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، در یک برنامه تلوزیونی و با اشاره به کاهش سن آغاز مصرف مواد مخدر گفتهاست: ((الگوی مصرف دیگر محدود به دانشگاهها نیست و اگرچه در مقاطع دبیرستانی کمتر دیده میشود، اما سن شروع مصرف در برخی موارد به ۱۴ تا ۱۵ سالگی رسیده است.))
علیرضا محمدی، معاون سلامت اجتماعی اداره بهزیستی استان تهران، در تیرماه سال جاری و حاشیه همایش پیشگیری از اعتیاد با موضوع «پدیدههای اعتیادآور نوظهور و پاسخهای نوآورانه» اظهارکردهاست: ((مافیای مواد مخدر، هم الگوی مصرف و هم مدل اعتیاد را تغییر داده است. ما نیز ناگزیریم با این تغییرات همراه شویم؛ چراکه با مدل سنتی پیشگیری دیگر نمیتوان پیش رفت. امروز سن اعتیاد به ۱۳ تا ۱۸ سال کاهش یافته و اگر برنامه ریزی نکنیم، این گروه سنی در معرض خطر جدی قرار دارند.))
محمدرضا مسجدی، دبیرکل جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات، در گفتوگو با ساختمان سلامت نیز با توجه به کاهش سن مصرف دخانیات در کشور گفته است: ((سن شروع مصرف به حدود ۱۲ تا ۱۳ سال رسیده است، موضوعی که نشان میدهد دخانیات و مواد اعتیادآور بیش از گذشته به گروههای سنی پایین راه پیدا کردهاند.))
بنابراین صرف نظر از اختلافهایی که میان سن شروع مطرح شده توسط مسئولین وجوددارد که ناشی از خلاء وجود پیمایشهای علمی لازم است؛ نکتهای که واضح و حائز اهمیت است؛ کاهش جدی و قابل توجه سن شروع مصرف مواد مخدر است و این به معنای آن است که ما نه تنها در پیشگیری از سن پایین، موفق عمل نکردهایم بلکه دچار هشدارهای جدی برای بروز این آسیب اجتماعی در جامعه هستیم.
مدرسه جایی که از برنامههای کلیشهای تا مهارت آموزی واقعی فاصله بسیاراست
مدرسه به عنوان نهادی اجتماعی، مسئولیت مهمی در این پیشگیری بر عهده دارد. اگرچه در طی سالهای اخیربا مشارکت وزارت آموزش و پرورش و نهادهای نظیر ستاد مبارزه با مواد مخدر طرحهایی با هدف پیشگیری از اعتیاد در مدارس مانند طرح «یاریگران زندگی» یا طرح «تکاد» پایه گذاری شدهاست، اما میزان جامعیت، اثرگذاری و دربرگیرندگی این برنامهها در سطح مدارس کشور جای تردید بسیار دارد.
مسئله جدی که درحال حاضر با کاهش سن شروع اعتیاد در جامعه به چشم میآید این است که با وجود تلاشهایی که تاکنون برای آشنایی بیشتر افراد با معضل اعتیاد صورت گرفته، اما این اقدامات کماکان از اثربخشی کافی در جامعه برخوردار نبوده است.
یکی از مهمترین مهارتهایی که مدارس باید در دستور کار قرار دهند، آموزش «مهارت نه گفتن» است. بسیاری از نوجوانانی که گرفتار سوءمصرف مواد میشوند، تنها به دلیل ناتوانی در رد کردن تعارف دوستان و همسالان آسیب دیدهاند.
از سوی دیگر این آموزشها نباید به یک زنگ کلاس خشک و ترسناک تبدیل شود؛ بلکه باید در قالب پرورش تاب آوری، تقویت حل مسئله و افزایش عزت نفس کودکان و نوجوانان صورت بگیرد؛ محیطی که به جای سرکوب کنجکاویهای نوجوانان نسبت به مسائل مختلف از جمله مواد مخدر متنوع، به کلاسی برای شناسایی علمی بهتر معایب و مزایا هرگونه وابستگی و اعتیادی تبدیل شود.

نقش رسانهها در پیشگیری از اعتیاد؛ فرصت یا تهدید؟
رسانهها امروز به عضوی جدایی ناپذیر از محیط تربیتی کودکان و نوجوانان تبدیل شدهاند؛ عضوی که میتواند هم معلم باشد و هم مبلغ آسیب. از یک سو، رسانههای رسمی و آموزشی میتوانند با تولید محتوای جذاب و برای سن مناسب، مهارت «نه گفتن»، تاب آوری و شناخت مواد مخدر را در قالب انیمیشن، بازی و روایت داستانی به کودکان منتقل کنند و خانوادهها را نسبت به نشانههای هشداردهنده حساس سازند.
اما وضعیت موجود نشان میدهد که این ظرفیت کمتر به کار گرفته شده است. بسیاری از برنامههای پیشگیرانه رسانهای همچنان کلیشهای، بزرگسال محور و برای ذائقه کودک و نوجوان جذابیتی ندارند.
افزون برآن شبکههای اجتماعی و محتوای بدون نظارت، نوجوان را در معرض تصاویر عادی سازی شده مصرف مواد، تبلیغات پنهان و الگوهای رفتاری پرخطر قرار میدهند؛ بدون آنکه مهارت تحلیل محتوا به او آموخته شده باشد. نتیجه آنکه رسانه در عمل، بیشتر از آنکه سپر باشد، گاه به یک آفت تبدیل میشود.
بنابراین، سیاستگذاری رسانهای باید از تولید پیامهای مناسبتی فراتر رفته و به سواد رسانهای کودکان، آموزش والدین و نظارت هوشمند بر محتوای فضای مجازی به عنوان سه ضلع مکمل پیشگیری توجه کند؛ وگرنه خلأ تربیتی رسانه، توسط پرخطرترین محتواها پرخواهد شد.
خانواده؛ نخستین پاشنه آشیل پیشگیری
پیشگیری از اعتیاد باید از سالهای بسیار ابتدایی زندگی آغاز شود به طوری که حتی پیش از تولد و در دوران بارداری میتوان برای پیشگیری برنامهریزی کرد.
مجید قربانی، روانش ناس و کارشناس حوزه اعتیاد، با تأکید بر نقش خانواده در پیشگیری از اعتیاد مطرح کرده است: ((در سنین پایین، بهجای ورود مستقیم به موضوع مواد مخدر، باید مهارتهایی مانند فرزندپروری، خودمراقبتی و مهارتهای زندگی را در کودکان تقویت کرد تا آنها در آینده توان بیشتری برای مراقبت از خود و مقاومت در برابر آسیبها داشته باشند.))
وی با اشاره به عوامل افزایشدهنده خطر گرایش به مصرف مواد اظهار کرد: ((ژنتیک، الگو بودن والدین، شرایط محیط زندگی، وضعیت خانواده و اختلالات عاطفی و رفتاری از جمله عواملی هستند که میتوانند احتمال مصرف مواد در بزرگسالی را افزایش دهند؛ اما یک خانواده آگاه، صمیمی و دارای چارچوبهای روشن میتواند نقش مهمی در کاهش این خطر داشته باشد.))
اهمیت دادن والدین به فرزندانشان فقط به ثبت نام کلاس و تهیه نیازهای مادی آنها خلاصه نمیشود بلکه بخش مهمتر ماجرا، در تمرکز والدین بر تربیت فرزند با گوش دادن فعال، ارتباط چشمی، اختصاص زمان مناسب و ایجاد فضای امن و صمیمی است که از مهمترین رفتارهای پیشگیرانه والدین محسوب میشود؛ رفتارهایی که با همراه شدن و بازی و… با کودک، احساس دیده شدن را به او منتقل میکند.

از خانواده تا نهادهای متولی؛ وقتی پایههای اصلی پیشگیری میلنگد
آزاده اولیایی، روانشناس و کارشناس حوزه اعتیاد در گفتوگو با خبرگزاری دانشجوگفت: ((خانوادهها نقش مهمی در پیشگیری از گرایش نوجوانان به مواد مخدر دارند، اما گاهی خانوادهها به دلیل ناآگاهی یا برخورد نادرست، ناخواسته نوجوان را بیشتر به سمت تجربهگرایی سوق میدهند. برای جلوگیری از این اتفاق، والدین باید یاد بگیرند چگونه با فرزندانشان ارتباط مؤثر و صمیمانه برقرار کنند.))
وی همچنین با اشاره به نقش نهادهای مسئول گفت: ((نهادهایی مثل آموزشوپرورش، بهزیستی و ستاد مبارزه با مواد مخدر برنامههایی برای آموزش والدین دارند، اما هماهنگی بین این نهادها ضعیف است و گاهی رقابت جای همکاری را میگیرد.))
بنابریان آنچه امروز بیش از هر چیز دیگری در وضعیت پیشگیری از اعتیاد در گروه سنی کودکان و نوجوانان در کشور به چشم میخورد، فاصله میان سیاستگذاری کلان و اجرای میدانی است.
نهادهای متولی از ستاد مبارزه با مواد مخدر گرفته تا وزارت آموزش و پرورش، بهزیستی و وزارت بهداشت، هر یک برنامههایی دارند؛ اما همپوشانی و هم افزایی این برنامهها در سطح خانواده و مدرسه، نیازمند عزمی ملی و فرابخشی است؛ ارادهای که ضمن سیاست گذاری جامع و علمی، بتواند از نیروی متخصص و حرفهای تا اجرای صحیح و اثربخش برآگاهی و پیشگیری بر اعتیاد را دنبال کند.
امیداورم محتوای پایههای پیشگیری از اعتیاد میلنگد؛ زنگ خطر برای نسل آینده از خانه تا نهادهای متولی براتون مفید بوده باشه.
2026-11-07 09:58:00




